Hedde nog getwitterd?

donderdag 6 februari 2014 door: Jos Swanenberg

Hedde nog getwitterd? Nie? Doede da dan gauw efkes?

Hedde, doede, kunde, zijde, bende, dit soort woordvormen is typisch voor de grote meerderheid van dialecten die in Noord-Brabant worden gesproken. Ook in de regionale ‘tussentaal’ in Noord-Brabant, de variëteiten van het Nederlands die duidelijk herkenbaar zijn qua accent, woordenschat (frietje in plaats van patatje bijvoorbeeld) en grammatica worden ze veelvuldig gebruikt.

Hedde, doede, kunde, enz. zijn werkwoordsvormen die, wanneer de zin een omgekeerde volgorde van persoonsvorm en onderwerp heeft, een persoonlijk voornaamwoord in zich opnemen:

Gij het (jij hebt) – hedde gij (heb jij);

Ge het (je hebt) – hedde (heb je).

De woordvorm kan gevolgd worden door een zelfstandig persoonlijk voornaamwoord, wanneer er nadruk op gelegd wordt. Maar dat is niet verplicht, zoals de voorbeelden laten zien. In feite wordt het onderwerp twee maal weergegeven als na hedde ook nog eens gij of gullie wordt gebruikt, net als in het Vlaamse ekik (da heb ekik nie gedaan), waarin ook het eerste voornaamwoord nauwelijks klemtoon heeft.

Toon Hagen, die van 1980 tot 2000 hoogleraar in de taalwetenschap was in Nijmegen, noemde dit verschijnsel het sterkste geval van handhaving van dialectsystematiek in Brabant, naast de persoonlijke voornaamwoorden van de tweede persoon ge/gij, gullie/gellie. Dit type grammaticale dialectverschijnselen hebben volgens Hagen een sociale en regionale meerwaarde: ze markeren heel sterk een Brabantse identiteit (A.M. Hagen in een inleidend hoofdstuk bij Hedde gij, zedde gij. Edde gij, zijde gij : een bonte staalkaart van Brabantse dialecten (1987), een boek met een toepasselijke titel bij dit blog).

Dat is van belang omdat dialectverandering en dialectverlies niet alleen betrekking hebben op woordenschat, ook al valt ons dat het meeste op. Belangrijker maar veel minder opvallend is dat dialect pas echt verdwijnt wanneer het taalsysteem (met grammatica zoals woordvorming en zinsbouw, met bijzondere betekenisvelden etc.) zou worden opgegeven en wordt vervangen door een algemeen Nederlands systeem.

Hagen doelde daarmee natuurlijk op dialect als spreektaal, een informele omgangstaal. Maar sinds enkele jaren zijn we steeds meer informele omgangstaal gaan gebruiken op digitale media, als schrijftaal. Communiceren via twitter is daar een voorbeeld van. De vraag is dan: zijn woordvormen als hedde ook op twitter in gebruik en laten ze daar ook zien dat dialectsystematiek wordt gehandhaafd?

Dankzij Erik Tjong Kim Sang kun je tegenwoordig relatief snel woordjes zoeken in honderden miljoenen tweets, en krijg je daarbij informatie over de plaats van verzending (zie ook Ton van der Wouden in De Kaartenbank (2014), p. 68-73). De applicatie is te vinden op www.twiqs.nl.

Kaart hedde tweets

 

Het kaartje laat zien dat tweets met hedde voorkomen, en dan vooral wanneer ze vanuit Noord-Brabant werden verzonden. De applicatie heeft hedde gezocht in 2.567.665.410 (ruim twee en half miljard, dus!) tweets en gevonden in 101.973 tweets. Deze tweets werden geschreven in de periode van 1 december 2010 tot en met 5 februari 2014. De woordvorm komt dus voor in een enorm aantal tweets!

Het kaartje is een zogenaamde heatmap: hoe meer tweets met hedde hoe warmer de kleur. Noord-Brabant is overduidelijk het gebied waar hedde vaak in tweets voorkomt. Het warmst gekleurd zijn steden als 's-Hertogenbosch, Eindhoven en Roosendaal. Dat heeft te maken met bevolkingsdichtheid. In grote steden wordt allicht meer getwitterd dan op het platteland. Voorts valt op dat ook West-Brabant rood gekleurd is; men zegt daar vaak edde (de h wordt aan het woordbegin weggelaten), maar schrijft blijkbaar toch volop hedde. West-Brabanders weten welke woorden in het Nederlands een h hebben, ook al zeggen zij de tegenhangers in hun dialect zonder h. Die kennis weegt mee bij het schrijven van dialect. Er is weinig kans dat hedde  in deze tweets een andere betekenis dan 'heb je'  heeft; hedde betekent maar zelden iets anders, bijvoorbeeld de voornaam Hedde (in 2010 de voornaam van 142 personen, voornamelijk woonachtig in Groningen en Oost-Friesland) of de achternaam Ter Hedde (in 2007 waren er 132 personen met die achternaam, vooral woonachtig in Overijssel). In een steekproefje van 100 tweets kwamen ze ieder 1 keer voor.

Buiten Noord-Brabant zien we concentraties in Antwerpen, waar men immers ook een Brabants dialect met hedde-vormen spreekt, maar ook in Rotterdam en Amsterdam. De tweets uit die steden kunnen afkomstig zijn van expats, mensen die oorspronkelijk uit Brabant komen en nog wel eens een woordje Brabants willen twitteren, maar natuurlijk ook van mensen die een dagje naar Amsterdam of Rotterdam geweest zijn. Het programma registreert immers waar de tweet werd verzonden, informatie over geboorteplaats of woonplaats van de auteur van de tweet ontbreekt.

Zijn woordvormen als hedde ook op twitter in gebruik? Laat hedde als voorbeeld van een stereotiep Brabants grammaticaverschijnsel een handhaving van dialectsystematiek in Brabant zien? Nou en of!



reactiesDialect 


Thuis in Brabant
 
Links | Colofon