Schedelsoldaat

donderdag 24 januari 2013 door: Jurgen Pigmans

De schedelsoldaat.Het is een luguber plaatje. Een strijdende soldaat met een zeer verweerd hoofd, niets meer dan een schedel. Een belangrijk beeld voor de Brabantse geschiedenis.

De schedelsoldaat behoort tot een openbaar kunstwerk dat een scharniermoment in de geschiedenis van Brabant verbeeldt. Dat het hier om een indrukwekkende strijd gaat, kan iedereen die het metalen werk ziet wel raden. Maar welke strijd dan precies?

Meierij?
Het zou natuurlijk met gemak een verwijzing kunnen zijn naar de Tachtigjarige Oorlog en dan met name naar de heftige strijd die toen op het Brabantse grondgebied werd geleverd. De noordelijke troepen onder leiding van Willem van Oranje en zijn zonen hanteerden een tactiek van ‘de verschroeide aarde’, waarbij oogsten werden vernietigd en mensen van het platteland werden verjaagd. Veel inwoners van de Meierij sloegen voor het oorlogsgeweld op de vlucht of stierven van de honger. De afgebeelde figuur zou dat prima kunnen weergeven.

Spaanse Furie?
Of misschien probeert dit beeld wel te herinneren aan de plundering en mishandeling van Antwerpen en haar inwoners in november 1576? Dagenlang trokken Spaanse soldaten, aan het muiten geslagen omdat ze soms al maanden Een prent over de gruwelijkheden van de Spaanse Furie in Antwerpen. (Collectie Rijksmuseum)of zelfs jaren geen soldij hadden ontvangen van hun koning, plunderend en brandstichtend door de stad. De lokale bevolking werd zeer hardhandig getroffen door deze ‘Spaanse Furie’, met haar talloze verkrachtingen en moordpartijen. Ook voor deze gruwelijkheden zou het beeld van de schedelsoldaat zeer toepasselijk zijn.

Bevrijding?
Of zou het beeld misschien verwijzen naar de bevrijding van Brabant tijdens de Tweede Wereldoorlog? De luchtlandingsoperatie die de verschillende bruggen over de Nederlandse rivieren voor de geallieerden moest veiligstellen, mislukte immers. De brug bij Arnhem bleek er in september 1944 helaas net één te ver.

Hell’s Highway?
Maar de corridor die de Amerikaanse en Engelse troepen ondertussen al in het bezette Brabant hadden geslagen, wilden ze niet zomaar opgeven. De hevige strijd die zij aan weerszijden ervan met de Duitsers uitvochten, leverden deze smalle strook land in het oosten van de provincie niet per toeval de naam ‘Hell’s Highway’ op. Dus de schedelsoldaat zou ook best een eerbetoon aan het geallieerde offer voor onze vrijheid kunnen zijn.

Woeringen?!?
Toch staat dit beeld niet in ’s-Hertogenbosch. Ook niet in Antwerpen en al helemaal niet op de nationale Amerikaanse oorlogsbegraafplaats in Arlington. De schedelsoldaat staat gewoon op straat in Düsseldorf. In Duitsland, ja. Deze beeldengroep verwijst namelijk naar de slag bij Woeringen. Of liever, Worringen, zoals de Duitsers het nu noemen. En dat plaatsje maakt tegenwoordig deel uit van Keulen.

Jan I
Bij Woeringen werd op 5 juni 1288 een cruciale strijd uitgevochten tussen Jan I, hertog van Brabant, en de heersers van Gelre, Luxemburg, Limburg én de aartsbisschop van Keulen. Jan en zijn kompanen wonnen glansrijk. Niet alleen sneuvelde graaf Hendrik VI van Luxemburg, maar met hem ook nog eens zo’n 1100 ridders. Daarnaast werden de aartsbisschop van Keulen en graaf Reinoud I van Gelre gevangen genomen. De verliezen aan Brabantse zijde lagen volgens de overlevering niet hoger dan Een pagina uit de middeleeuwse Codex Manesse, waarop de zegevierende hertog Jan I (centraal, met de gouden helm en draak) tijdens de Slag bij Woeringen is afgebeeld. (Collectie Universiteitsbibliotheek Heidelberg)veertig. Jan I mocht zich door de overwinning bovendien voortaan ook hertog van Limburg noemen.

Hart van de Nederlanden
De overwinning van Jan deed de macht in het noordwesten van Europa kantelen ten faveure van het hertogdom Brabant. Het zou in de eeuwen hierna uitgroeien tot een van de belangrijkste vorstendommen in de regio en het ‘Hart van de Nederlanden’ worden.

Adolf van Berg
Waarom dan in Düsseldorf dit standbeeld? Dat komt door Adolf V, graaf van Berg. Hij streed in 1288 aan de zijde van Jan I. Adolf verzette zich tegen de invloed van de aartsbisschop in het naburige Keulen. Hij wilde onder diens juk vandaan. Na de winst bij Woeringen maakte hij dan ook van Düsseldorf zijn residentie. De plaats was vanaf toen een echte, officiële stad.

Zoete wraak
Een paar jaar later nam de Keulse bisschop echter wraak voor de wrede manier waarop Adolf hem na de slag bij Woeringen gevangen had gehouden. Toen Adolf op zijn beurt in Keulse gevangenschap verkeerde, werd hij naakt in een kooi gestopt en ingesmeerd met honing, zodat allerlei beesten, klein en wat groter, hem zouden lastigvallen. Het was voor de aartsbisschop letterlijk een zoete wraak. De honingmarteling was waarschijnlijk niet het enige dat Adolf te verduren kreeg, want in 1296 overleed hij in Keulen, zonder ooit weer een vrij man te zijn geweest.

Maar Düsseldorf had zich onder het bewind van Adolf V losgemaakt van Keulen. Vandaar dus het beeld. Een schedelsoldaat, voor een Brabantse overwinning in een middeleeuwse strijd in een hedendaags Duits straatbeeld.



reactiesCultuurhistorie 


Thuis in Brabant
 
Links | Colofon