Vraog en antwoord 2

vrijdag 5 september 2014 door: Jos Swanenberg

In een eerdere blog schreef ik over hedde, een oer-Brabants dialectwoord. Het is namelijk een van de beste voorbeelden van handhaving van dialectsystematiek en markering van regionale identiteit door taalgebruik. Ik liet toen zien dat niet alleen in gesproken taal maar ook in geschreven taal, in dit geval op Twitter, hedde volop wordt gebruikt.

Eigenlijk gaat het daarbij niet om dit specifieke woord, maar om de woordvorm. Dat wil zeggen dat het maken van hedde, het aan elkaar plakken van de persoonsvorm (heb) en het onderwerp (je), typisch Brabants is, zoals je ook doede, kunde, bende, zijde enz. kunt zeggen. Dat zijn woordvormen die handhaving van dialect laten zien, niet zomaar in één woordje maar in de onderliggende grammatica.

Hoe zit dat in de enquête naar gerapporteerd dialectgebruik, Vraog & Antwoord? Als in die enquête gevraagd wordt naar deze woordvorm, vinden we dan veel Brabantse of juist veel vernederlandste antwoorden? 

In lijst 2 vroegen we onder meer naar de vertaling naar het dialect van de zin “heb je al je knikkers geruild? ” Een van de  antwoorden voor Bergen op Zoom was bijvoorbeeld: “edde gij al oew murrepels geruild?”, uit Vlijmen kwam “hedde gij al oew mellevers gerolen?”

In totaal waren er 655 invullingen van vragenlijst 2. Vier mensen vulden dit item niet in, er waren 580 invullingen met “hedde”, 58 invullingen met “edde”, en nog 13 andere invullingen. Op het kaartje (dubbelklik om te vergroten) zijn kleinere aantallen te zien omdat alle dubbelen zijn weggelaten (voor grotere plaatsen als Tilburg en Roosendaal hebben we tientallen invullingen).

 

Kaartje hedde VA2

Edde is de woordvorm in West-Brabant, hedde in Midden- en Oost-Brabant. In West-Brabantse dialecten wordt vaak de h- aan het woordbegin weggelaten.

De vorm bestaat uit de persoonsvorm ‘hebt’ en een aangeplakt persoonlijk voornaamwoord. Die uitgang van het werkwoord (t) is eigenlijk bewaard gebleven in de medeklinker (dd). Deze vorm is vergelijkbaar met ‘hebt ge’ (maar dat klinkt natuurlijk heel statig en ouderwets), want ‘heb ge’ zou je niet zeggen. Het bewaard blijven van die uitgangs-t in hedde (als dd) is feitelijk de handhaving van het grammaticale element. In het Nederlands is die uitgang er niet: ‘heb je’; want ‘hebt je’ kun je immers niet zeggen.

Vijf personen vulden herre in. Is dat een tikfout? Omdat deze vorm drie maal voor dezelfde plaats gegeven is, denk ik van niet. Dat zou wel heel toevallig zijn. Vijf invullingen, waarvan drie keer voor dezelfde plaats (Heesch) levert op het kaartje hierboven drie vermeldingen op. Ik vermoed dat deze sprekers een tongpunt-r hebben, en een tongpunt-r heeft gemeen met de t en de d dat de klank op dezelfde plaats in de mond gevormd wordt. Ik denk daarom dat herre een uitspraakvariant op hedde is.

En een keer werd emde gegeven, in Bosschenhoofd. “Ik em, wij emme” is daar de dialectuitspraak van “ik heb, wij hebben”, maar voor ‘heb je’ zou je dan toch edde verwachten, als ik lees in dialectteksten uit deze omgeving. Hoe het ook zij, in emde zit wel de bewaarde uitgang.

De vormen waarin we niets terugvinden van de uitgangs-t zijn hejje en ejje (samen 4 keer), hai en hieje. Wat systematiek oftewel grammatica betreft, zitten die vormen dus dichter bij het Nederlands.  Een maal werd gegeven “heb je alle knikkers gerolen”, voor Diessen, dus slechts eenmaal is er geantwoord met de Nederlandse vorm.

Wat is nu het antwoord op onze vraag, wordt inderdaad de dialectsystematiek gehandhaafd? Ja, in overgrote meerderheid. Er waren slechts 6 antwoorden met woordvormen die dichter bij het Nederlands zitten en 4 personen lieten deze regel leeg. Er waren 645 van 655 antwoorden die de woordvorm met Brabantse grammatica lieten zien. Ongeveer 30 jaar nadat Toon Hagen schreef dat het grammaticale dialectverschijnsel waarbij het persoonlijk voornaamwoord in de persoonsvorm is opgenomen,  het sterkste geval is van handhaving van dialectsystematiek in Noord-Brabant, kunnen we nu dus zeggen: het is nog steeds ijzersterk!

Doe ook mee met Vraog & Antwoord op www.hetverhaalvanhetbrabants.nl



reactiesDialect 


Thuis in Brabant
 
Links | Colofon