Vestingwerken

De strijd tussen De Republiek en Spanje begon in de 16de eeuw. De toenmalige versterkte steden speelden daarin een hoofdrol, maar al snel bleek dat de middeleeuwse ommuring niet geschikt was bij de inzet van steeds zwaarder geschut. Daarom werden vanaf het einde van de 16de eeuw vele steden versterkt met voor die tijd zeer moderne verdedigingswerken. Het concept daarvan werd ontworpen door de Nederlandse wiskundige Simon Stevin (1548-1620), leermeester en adviseur van Prins Maurits. Zijn boek Sterctenbouwing verscheen in 1594. Die niet alleen bestonden uit wallen en muren, maar ook uit uitgebouwde bastions, grachten, versterkte eilandjes in die grachten (ravelijnen en lunetten) en buitenwerken in de vorm van hoornwerk, kroonwerk en tenailles. Dit wordt het oud-Nederlandse vestingsysteem genoemd. Het was in gebruik tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).

Na het rampjaar 1672 waarin de Fransen ons land binnenvielen ontstond het nieuw-Nederlandse vestingtype naar het ontwerp van Menno van Coehoorn (1641-1704). Daarin waren de bastions en ravelijnen aanmerkelijk groter dan voorheen en hadden de zijkanten van de bastions een gebogen vorm. Ook werd het mestelwerk verlaagd waardoor het uit het zicht van de vijand kwam. Deze opzet gaf een grotere bewegingsvrijheid. De vestingwerken van Bergen op Zoom worden beschouwd als zijn meesterwerk. Op de maquette van de stad zijn de grote bastions goed herkenbaar.

De vestingen verloren in de 19de eeuw hun betekenis voor de landsverdediging. De Frans-Duitse oorlog (1870-1871) had duidelijk gemaakt dat de oorlogvoering was veranderd; vestingsteden vervulden daarin geen rol van betekenis meer. Vandaar dat in 1874 in Nederland de vestingwet werd aangenomen waarin vele steden toestemming kregen hun vestingwerken te slopen. Meestal deden ze dat maar al te graag om ruimte te bieden aan stadsuitleg of aan de bouw van fabrieken aan de stadsrand. Voor de verdediging zette men vanaf 1871 vooral in de Nieuwe Hollandse Waterlinie met onder meer forten in het Land van Heusden en Altena.

In de 20ste eeuw werd het concept van de Vesting Holland ontwikkeld. In dat concept werd de randstad aangewezen aan gebied dat in een oorlog lang stand moest kunnen houden. Onderdelen van dit verdedigingssysteem in Noord-Brabant werden de in 1939 aangelegde Peel-Raam linie waaraan nog herinneringen in het landschap behouden zijn gebleven.