Justitie

De behoefte aan gevangenissen was vroeger minder groot dan de laatste twee eeuwen omdat gevangenen die ernstige misdrijven hadden begaan dikwijls de doodstraf kregen of, bij minder ernstige vergrijpen, met lijfstraffen tot betere inzichten werden gebracht. Voor het tijdelijk vasthouden van misdadigers werden vaak stadspoorten gebruikt. Dat was onder meer het geval in Bergen op Zoom en Woudrichem waar de naam Gevangenpoort nog aan deze functie herinnert. In Den Bosch vervulde de stadspoort in de Hinthamerstraat deze rol. Ook werd er wel eens een cachot gebouwd bij een raadhuis.

In de grotere steden ontstonden na de middeleeuwen rasp- en spinhuizen waar gestraften dwangarbeid moesten verrichten in de vorm van het raspen van hout of het spinnen van wol. Nog later ontstonden de tuchthuizen. Van deze puur utilitaire bouw is niet veel bewaard gebleven omdat ontwikkelingen in het denken over vrijheidsstraffen vaak leidden tot ingrijpende veranderingen die soms zelfs afbraak noodzakelijk maakten. Tussen 1883 en 1886 werd in Breda de Strafinrichting Boschpoort gebouwd, een grote centraalbouw ('Koepelgevangenis') die lange tijd het stadssilhouet mee vorm gaf. 

Een speciale plek hebben de gerechtsgebouwen, met name de kantongerechten waarvan er in Noord-Brabant verschillende bewaard zijn gebleven. Ze werden - vóór het instellen van een rijksgebouwendienst in 1924 - vaak ontworpen door de rijksbouwmeesters van Justitie en lijken daarom sterk op elkaar.